هنرستان هنرهای زیبای دختران اصفهان دولتی، وابسته به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی | با نظارت سازمان آموزش و پرورش استان اصفهان

معرفی ساز کمانچه همراه با تکنوازی هنرجویان هنرستان

کمانچه یکی از سازهای موسیقی ایرانی است. این ساز علاوه بر شکم، دسته و سر، در انتهای پایینی ساز، پایه‌ای دارد که روی زمین یا زانوی نوازنده قرار می‌گیرد. نوعی از کمانچه معروف به کمانچه لری وجود دارد که پشت باز است و به آن «تال» می‌گویند.

«کمانچه» از جمله سازهای زهی-آرشه‌ای به شمار می‌رود. از سازهای ملی ایران است و به علت وسعت صدای زیاد و همچنین ظرافت صدا، در خاورمیانه و خاور دور بسیار معمول است و سابقه بسیار زیادی دارد. روح الله خالقی در کتاب سرگذشت موسیقی ایران، کمانچه را تکامل یافته ساز رباب می داند.

کمانچه یکی از سازهای اصلی موسیقی ایرانی است که آن را به صورت نشسته می نوازند به این صورت که ساز به طور عمودی در دست چپ نوازنده قرار می گیرد و انگشت‌های همین دست در طول دسته حرکت می‌کنند و آرشه یا کمانه با دست راست به صورت افقی، در حرکات رفت و برگشت، بر سیم‌ها کشیده می‌شود. کمانچه، پایه‌ای به شکل میله‌ای فلزی نیز دارد که زائده پهن انتهای آن روی پا یا زمین قرار می‌گیرد. این ساز را معمولا از چوب کهنه و عمل آمده درختان توت و افرا می‌سازند. طول کمانچه از پایه فلزی تا صراحی(قسمت بالای سر پنچه) حدود ۷۵ سانتی متر است.

^{کیهان کلهر از نوازندگان مشهور کمانچه}

کمانچه نه تنها در موسیقی دستگاهی بلکه در موسیقی مقامی ایران نیز کاربرد فراوان دارد. این ساز در مناطقی مثل شمال خراسان، گلستان (مناطق ترکمن نشین و کتول)، شرق مازندران، دامغان، طالقان، گیلان، آذربایجان شرقی و غربی، کرمانشاهان، لرستان، چهارمحال و بختیاری و فارس متداول است. کمانچه‌های محلی را با نام‌هایی مثل کمانچا، کمونچه، کمان، قیجاق، موکش و تال هم معرفی می‌کنند.

معرفی ساز قانون همراه با تکنوازی هنرجویان هنرستان

قانون یکی از قدیمی‌ترین سازهای ایرانی است که توانایی بیان گوشه های موسیقی ایرانی را دارد ولی متاسفانه مدت مدیدی است که در سرزمین ما ناشناخته مانده است.

تقریبا از نیم قرن پیش تاکنون، موسیقی دانان ایرانی به اجرای این ساز روی آورده‌اند. با وجود اینکه زمینه کار  بر نغمه‌های موسیقی ایرانی مبتنی بوده است؛ به دلیل تقلید ناآگاهانه از روش و سبک نوازندگی موسیقی عربی، این پندار اشتباه به وجود آمده که ساز قانون عربی است و آن را باید به شیوه عربی نواخت.حال آنکه این سبک در قانون نوازی ، علاقه‌مندان به موسیقی ایرانی را فرسنگ‌ها از شناخت اصول و ظرایف این ساز که کاملا با موسیقی ایرانی منطبق است، دور می‌سازد.

تاریخچه ساز قانون و مخترع آن

برخی اختراع این ساز را به افلاطون نسبت می‌دهند و عده‌ای نیز بر این باوراند که مخترع این ساز فارابی است. برخی دیگر می‌گویند منشأ آن خراسان بوده و در قرن سیزدهم (میلادی) در موصل پیدا شده است؛ اما هیچ ‌یک از این نظردهندگان دلیلی بر ادعای خود ندارند. واقعیت این است که در فرهنگ کلاسیک شرق، ردی از سازهای خانواده سیتار پیدا نشده و سرچشمه قانون نیز، مانند سرچشمه بسیاری از سازهای دیگر، تاریک مانده‌است. آنچه بیش‌تر محتمل می‌رسد این که قانون از سرزمین‌های خاور نزدیک به اروپا رسیده و در کشورهای اروپایی با مکانیزه کردن آن، بزرگ‌ترین ساز کلاویه‌دار سیمی را ساخته و پرداخته‌اند.

قانون سازی است متعلق به خانواده قدیمی سیتار (Cythare)، که در سده‌های میانه تحت عنوان Canon یا miocanon به اروپا برده شد. این ساز دارای یک جعبه چوبی به شکل ذوزنقه‌ است که به وسیله دو انگشت سبابه و دو مضراب نواخته می‌شود.

مضراب‌ها حلقه‌ای نسبتا پهن و فلزی از جنس نقره، ورشو یا برنج است که در بند دوم انگشت سبابه قرار می‌گیرد. داخل این حلقه به طرف کف دست، تیغه‌ای به طول تقریبی 4 سانتی‌متر معمولا از شاخ گاو، گوزن یا بز کوهی و گاه پلاستیک نرم گذاشته می‌شود که مانند ناخن به وترها زخمه می‌زند.

معرفی ساز سنتور همراه با تکنوازی هنرجویان هنرستان

سنتور یکی از خوش آواترین و قدیمی‌ترین سازهای ایرانی‌ست که در گروه ساز‌های زهی زخمه‌ای قرار می‌گیرد که دارای صوتی شفاف است و برای تک‌نوازی و هم‌نوازی بسیار مناسب است. محدوده آوای سنتور حدود 4 اکتاو است که این ساز را جز گسترده‌ترین سازهای ایرانی قرار می‌دهد.
در واقع در سنتور نوازی سیم‌ها توسط ضربات یک جفت “مضراب” یا “زخمه” به صدا در می‌آیند.
سنتور دارای یک بدنه تمام چوب به شکل ذوزنقه است که ضلع بزرگ آن به سمت نوازنده قرار می‎گیرد. روی جعبه ساز دو ردیف خرک تعبیه شده است و رایج‌ترین نوع سنتور امروزی داری 9 خرک در هر ردیف است که سیم‌ها روی این خرک ها قرار می‌گیرند.

تاریخچه سنتور

در دوره ساسانیان موسیقی و موسیقی دانان اهمیت بسیاری یافتند و در بین مردم و حکام دارای مقام بالایی بودند. به همین سبب رشد و شکوفایی موسیقی و ابتکارات زیادی برای ساخت سازهای مختلف در این دوره مشهود است. مسعودی در کتاب خود سازهایی را با عنوان کثیرالاوتار یاد می‌کند که عبارت‌اند از: عود، چنگ، زنگ مزمار، تنبور، نای و سنتور.
سنتور به شکل امروزی حدود 150 سال (قاجار) است که به‌وجود آمده است و پیش از آن به صورت جعبه ای ذوزنقه شکل بوده و روی آن تارهایی از زه قرار داشت. جنس این زه‌ها از روده گوسفند بود که طی فرایند‌هایی تابیده و خشک می‌شدند؛سپس در دوره تکمیل این ساز برای سیم‌ها از فلز استفاده شد.
برخی از نوشته‌ها ابداع سنتور اولیه را به فارابی نسبت می‌دهند؛ اما حفاری‌های باستانی گواه بر آن است که در زمان تمدن بابلیان از سازی مانند سنتور استفاده می‌شده است که توسط بندی که روی گردن قرار می‌گرفت نوازنده می‌توانست آن را به صورت ایستاده بنوازد.

ساز سنتور به دلیل آوای دلنشین از محبوب‌ترین سازها بین مردم ایران شناخته می‌شود. نوازندگی سنتور در ابتدا آسان به نظر می‌رسد؛ ولی نواختن سنتور تنها در ابتدای آموزش آسان جلوه می‌کند و در ادامه موسیقی به مراتب سخت‌تر می‌شود و به آموزش اصولی و تمرین و تکرار زیادی نیازمند است. در بیشتر قطعات نوازنده باید با هر کدام از مضراب‌ها نت متفاوتی ایجاد کند. به همین خاطر نوازندگی سنتور مستلزم داشتن مهارت بالا، چابکی دست‌ها و تمرکز ذهن است که تنها با تکرار و تمرین بسیار به دست می‌آید.

معرفی ساز عود یا بربط همراه با تکنوازی هنرجویان و هنرآموزان هنرستان

بربط که در زبان عربی عود نامیده می‌شود از سازهای زهی مضرابی (زخمه‌ای) است که در ساخت آن چوب، زه یا نایلون و استخوان به کار رفته است. عود، بربط یا رود از جمله معمول‌ترین سازهای موسیقی ایران قدیم است. ظاهر این ساز به شکل گلابی، از جنس چوب درخت توت و گاه فوفل و آبنوس با کاسه طنینی بزرگ و دسته کوتاه به طول تقریبی 85 سانتی‌متر است.
ساز عود صدای بسیار دلنشینی دارد و هنگام نواختن به صورت افقی روی ران پا گذاشته می‌شود. این ساز در حقیقت‌ نوعی‌ سمبل‌ تاریخی‌ برای‌ سازهای‌ ایرانی‌ به شمار می‌آید و از آن در موسیقی سنتی خاورمیانه و شرق آفریقا استفاده می‌شود.
این ساز که برای ایجاد صدای بم در گروه نوازی به کار می‌رود؛ بر خلاف سازهای زهی- زخمه‌ای دیگر ایران فاقد پرده بندی بوده و دارای ۱۰ تا ۱۳ سیم است. چون سطح ساز بربط از چوب پوشیده شده بود، اعراب آن را عود نامیدند. عود در زبان عربی به معنای چوب است این واژه در اصل عربی شده واژه رود فارسی می‌باشد که هم نام دیگر بربط است و هم به معنای سیم در سازهای زهی می‌باشد.
این ساز پس از اینکه به اروپا برده شد، نام لوت بر آن نهادند. واژه لوت از نگارش کلمه العود به وجود آمده و به تدریج به لوت تبدیل شده است.کلمه بربط در واقع از دو واژه «بر» و«بط» تشکیل شده به معنی «مانند بط» و بط به معنی مرغابی است. در کل شکل این ساز به دلیل اینکه سینه جلو داده و گردن کوچکی دارد؛ به مرغابی تشبیه شده است. دیدگاه دیگر این واژه را برگرفته از نام «باربد» نوازنده رود در دربار خسرو پرویز می‌داند. این واژه به صورت بربت نیز نوشته شده است.

بربط یا عود، بم‌ترین صدا را در بین سازهای زهی دارد. صدای بربط بم، نرم و در عین حال گرم و جذاب و نسبتاً قوی است. این ساز هم در تک‌نواز و هم‌ در گروه‌نوازی مورد استفاده قرار می‌گیرد.از جمله عود نوازان‌ معروف‌ می‌توان به‌ منصور نریمان، حسن‌ منوچهری، محمود رحمانی‌ پور، اکبر محسنی، عبدالوهاب‌ شهیدی، ارسلان‌ کامکار، حسین بهروزی‌نیا، محمد فیروزی‌ و جمال‌ جهانشاه‌‌ اشاره‌ کرد.

معرفی ساز تار همراه با تکنوازی هنرجویان رشته موسیقی 

تار، از سازهای اصلی زهی مضرابی(زخمه‌ای)است که در ساخت آن از چوب، پوست، استخوان، زه(روده تابیده چهارپایان) و فلز استفاده می‌شود و طول کلی آن حدود 95 سانتی‌متر است. اگرچه در گذشته‌های دور، نامی از آن برده نشده است؛ اما از حدود دویست سال پیش، تار، یکی از سازهای اصلی موسیقی ملی ایران  است.

ساز تار از دیرباز ساز پرطرفداری بوده و با نوازندگی بزرگانی چون حسین علیزاده، جلیل شهناز ، محمدرضا لطفی و فرهنگ شریف به اوج خود رسیده است.

ساختمان ساز

ساز تار شامل دو کاسه  به هم چسبیده به نام‌های (نقاره) و (کاسه) است که روی آنها پوست نازکی کشیده شده است. شکل کاسه تار مانند دو دل به هم چسبیده و از پشت شبیه به انسان نشسته‌ای است. کاسه ساز بیشتر از کنده کهنه چوب توت ساخته می‌شود که هرچه این چوب کهنه‌تر باشد به دلیل خشک بودن تارهای آن چوب، تار دارای صدای بهتری خواهد بود. پرده‌ها از جنس روده گوسفند و دسته و پنجه معمولاً از چوب گردو تهیه می‌شوند. این ساز شش سیم دارد که هر کدام دو به دو کوک می‌شوند. سیم‌های شش‌گانه عبارتند از دو سیم سفید (پائین) که هم‌صدا کوک می‌شوند. دو سیم زرد (هم‌صدا)، یک سیم سفید نازک (به نام زیر) و بالاخره یک سیم زرد (بم)، که دوتای آخری غالباً به فاصله اکتاو کوک می‌شوند.

در سال‌های گذشته هنرجویان بسیاری در این هنرستان،  نوازندگی این ساز اصیل ایرانی را فراگرفته‌اند که در ادامه می‌توانید نمونه‌هایی از تکنوازی آنها را در فایل‌های ضمیمه مشاهده کنید.