معرفی سازهای زهیآرشهای با معرفی خانواده ویولن
به طور کلی خانواده ویولن به چهار ساز اصلی زیر تقسیم میشود (البته در مورد کنترباس نظرات مختلفی وجود دارد ). این خانواده از سازها در سده ۱۷ در ایتالیا پدید آمدند.
ویولن امروزی موجودیت خود را مدیون ساز قدیمی دیگری به نام لیرا میباشد. این ساز اوایل قرن نهم میلادی در اروپا به حالت خمیده و ایستاده نواخته میشد. بر اساس برخی فرضیههای دیگر ویولن تکمیل شده سازی به نام رباب است (در فارسی رواده، نوعی کمانچه بسیار قدیمی که خاستگاه آن منطقه سیستان و بلوچستان، افغانستان و هندوستان است) رباب بعدها به اروپا راه پیدا کرد و در آن تغییراتی ایجاد شد و ساز دیگری به نام ربک از روی آن ساخته شد. در عربی ویولن با نام پارسی کمان نامیده میشود. برخی معتقدند سازنده ویلون به شکل امروزی آن گاسپارو دا سالو یا گاسپارو برتولتی ایتالیایی است که خود نوازنده چیره دست کنترباس بود.
ربک(Rebec)
ویولن
ساز زهی آرشهای است. این ساز کوچکترین عضو خانواده ویولن است. تمام سازهای زهی آرشهای ساختمانی بسیار شبیه به یکدیگر دارند و از نظر برخی از ویژگیها مشترک هستنند. برای نواختن، معمولاً روی شانه چپ قرار میگیرد و با آرشه که در دست راست نوازنده است نواخته میشود.
سیمهای ویولن از زیرترین تا بمترین سیم به ترتیب زیر کوک(ساز) میشوند: می سیم اول، لا سیم دوم، ر سیم سوم، سل سیم چهارم.
به دلیل این وسعت صدا، ویولن قادر است تمام فواصل کروماتیک غربی و فواصل کروماتیک مخصوص موسیقی ایرانی و هر موسیقی دیگر را حاصل کند.
نوازندگی ویولن
نقش این ساز چه در ارکسترهای بزرگ چه به طور جمعی و انفرادی آنقدر پر اهمیت است که آن را شاه سازها گفتهاند. وجهه جهانی ویولن را میتوان در سازگاری آن با فرهنگهای مختلف دید.
این ساز هیچ محل ثابت و ساکنی به عنوان تکیهگاه ندارد و خود نوازنده نیز چنین وضعی دارد؛ جز در آن نقاطی که پایش زمین را لمس میکند. دستهای نوازنده باید تا حد زیادی انعطافپذیر و قوی و دارای حالت فنری باشد و همیشه در سطح شانه یا در حدود آن سطح به کار گرفته شوند.
ویولا یا ویولن آلتو:
ویولن آلتو یا همان ویولا یکی از سازهای زهی و آرشهای از خانواده ویولن است. طرز نواختن ویولا درست همانند ویولن است؛ اما اندازه ساز از ویولن بزرگتر است. علت این تغییر سایز این است که ویولا در پرده بالاتری از ویولن نواخته میشود. بنابراین زههای آن سنگینتر و ضخیمتر هستند و آرشه آن نیز سنگینتر است.
تفاوت دیگر این ساز با ویولن در کوک و وسعت صدای آن است. ویولا صدای منطقه متوسط سازهای این خانواده را میدهد.
ویولن سل
ویلون سل(Violoncello) سازی زهی و آرشهای از خانواده ویولن است. صدای این ساز در منطقه میانی سازهای این خانواده قراردارد. ویلونسل از ویولن و ویولا (ویولن آلتو) بزرگتر است. در هنگام اجرا، این ساز در بین دو پای نوازنده قرار میگیرد و از طرفی دیگر، توسط میلهای که در انتهای آن وجود دارد روی زمین استوار میشود. این ساز از خانواده سازهای زهی آرشهای است. استفاده از این ساز در تک نوازیها( سلو)، در گروهنوازیها، از جمله در ارکسترهای مجلسی و ارکستر سمفونی متداول است. این ساز عضو ثابت در ارکسترها به صورت استاندارد میباشد که در بخش باس زهیها قرار میگیرد.
ویولن سل چنان بزرگتر از دیگر سازهای آرشهای است که نوازنده مجبور است آن را برای اجرا بر روی زمین، مابین پاهای خود تکیه دهد، در حالیکه خود روی صندلی مینشیند. از این جهت در انتهای تحتانی ویولنسل، میلهای آهنی نصب شدهاست که در هنگام اجرا آن را باز میکنند تا نوک آن روی زمین قرار گیرد.
این ساز که در زبان فرانسوی و ایتالیایی به آن ویولنسل و در زبان انگلیسی به آن چلو گفته میشود صدایی بم، گیرا و بسیار زیبا دارد. ویولنسل، سازی بزرگ و سنگین است. ویولنسل تا اواخر قرن هفدهم به عنوان یک ساز همراه و به منظور اجرای نتهای بم در ارکسترها مورد استفاده قرار میگرفت. به تدریج با پی بردن به قابلیتها و تواناییهای فوقالعاده این ساز در نواختن ملودی و تکنوازی مورد استفاده بیشتری قرار گرفت.
کنترباس
کنترباس بزرگترین و بمترین ساز زهی آرشهای است که یا به وسیله آرشه، و یا از طریق زخمه زدن (پیسیکاتو) نواخته میشود.امروزه این ساز درموسیقی کلاسیک غرب در دسته سازهای زهی نقش مهمی را در ارکستر ایفا میکند.
این ساز دارای ۴ سیم است، اما نمونههای ۵ سیمه این ساز نیز وجود دارد.کنترباس نه تنها در موسیقی کلاسیک غربی، بلکه در دیگرسبکهای موسیقی مانند جاز، بلوز و راک اند رول کاربرد دارد.
آرشه:
برای نواختن کنترباس دو مدل آرشه توسط نوازندگان این ساز استفاده میشود:
۱- آرشه آلمانی ۲-آرشه فرانسوی . از نظر ساختمان آرشه، در آرشه فرانسوی فاصله بین فراگ آرشه و چوب کمتر از آرشه آلمانی است .(آرشه فرانسوی به آرشه دیگر سازهای زهی شبیه است). هرکدام از این دو نوع آرشه دارای تکنیک نوازندگی متفاوت میباشد.